مقاله اهمیت وقف
وقف
يکي از تعاريف وقف اينست که: «حبس عين مال بر ملک واقف و صدقه دادن آن«.
و نيز امام خميني در تحرير الوسيله مي فرمايند: و هو(الوقف) تحبيس العين و تسبيل المنفعه
منظور از «حبس»ممنوع کردن نقل و انتقال و يا تصرفاتي است که موجب تلف عين مي شود زيرا منظور از وقف انتفاع هميشگي موقوف عليهم از حال موقوفه است حبس بايد دايمي باشد تا با گذشت زمان آنچه را واقف تاُسيس نموده از بين نرود. از واژه «عين مال»استنباط مي شود که مال مورد وقف بايد به صورت «عين»باشد وساير انواع اموال قابل وقف کردن نيست. وقف را به اعتبارموقوف عليهم و جهت وقف به عام و خاص تقسيم کردهاند: وقف عام به موردي گفته ميشود که مال براي مقاصد عمومي وقف شده است:مانند وقف مساجد، پل ها، قنوات، مدارس يا به عنوان هاي عامي که مصداق آن غير محصور است: مانند وقف بر فقرا، بر اولاد يا کارگان کارخانه يا مزرعه معين
در اجراي برنامه هاي ميان مدت و بلند مدت توسعه ي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي آنچه ذهن برنامه ريزان را بيشتر به خود مشغول مي کند محدوديت منابع در مقابل مصارف جد و حصر است، نتيجتاَ کشورهايي دراين زمينه موفق خواهند بود که بتواننداز تعدد و تنوع منابع برخوردار باشند. در کشورها در آمدهاي بالقوه ي موقوفات، در صورت شناسايي کامل و بهره برداري بهينه، ميتواند به طور مستقيم و يا غير مستقيم بخش عظيمي از بودجه ي کشور را تاُمين کند. اين حقيقت تکليفي بر دوش دست اندرکاران و مسئولان امر قرار مي دهد که در اين زمينه مطالعات و تحقيقاتي همه جانبه انجام دهند و براي رسيدن به يک راه حل عملي از طريق نهادها ي مختلف اقدام کنند.
اين مقاله مي تواند تلاشي بسيار کوچک براي نشان دادن اين مقوله ي بسيار مهم باشد.اميدوارم با کمک صاحب نظران و علما و متخصصان و ارائه نظريات و راه کارهاي تکميلي و گزارشات پيشرفت هاي کشوري و استاني قدمهاي بيشتري در اين راستا برداشته شود.
به اين منظوربرخي از عناوين اساسي را در زمينه وقف مورد بررسي و ارائه قرار ميدهيم:
اهميت شناسايي موقوفات
موقوفات کشور يکي از منابع مهم و سرمايه هاي بزرگ جامعه است و چنانچه به صورت صحيحي مورد استفاده قرار گيرد، مي تواند در تحقق بسياري از اهداف فرهنگي (که موضوع بحث مقاله ماست)، اجتماعي و امور عام المنفعه مؤثر باشد. گفتني است که موقوفات در سراسر کشور پراکنده است و تا کنون ارزش اين ثروت بيکران، باتوجه به شرايط روز تقويم نشده است.
آيا مي دانيد که تمام شهرستان خدابنده،سراسر شهرستان ملاير، قسمت اعظمي از اراضي کرمان، روستاي منصوريه، کتابخانه و بخشي از مجلسي اصفهان، حوزه علميه باقر العلوم عليپور و...وقفي است؟
پس مي توان گفت که اراضي اکثر استان ها و شهرستانها بين 20تا 90 درصد وقفي است و مي بايد در زمينه شناسايي و بهره برداري و توسعه از آنها،با استفاده از روشهاي موجود اقدام کرد.
بهره گيري از فرهنگ وقف در مسائل اجتماعي و فرهنگي
با توجه به موضوع اصلي مقاله حاضرکه در رابطه با تاثير وقف بر نهادهاي فرهنگي و گسترش آن است، در ابتدا پژوهش فرهنگي را معرفي مي کنيم:
پژوهش فرهنگي پژوهشي است که در حوزه فرهنگ عمومي با اندکي تسامح در زمينه آسيب شناسي اجتماعي است، بنابراين تمام پژوهش هايي که در زمينه آداب و رسوم مردم در سطح محلي، منطقه اي و ملي انجام مي شود با پژوهش ها يي که آسيب هاي متفاوت اجتماعي را مورد بررسي قرار مي دهد از مقوله فرهنگي محسوب مي شود.
نيازهاي فرهنگي جامعه کنوني چيست وبرکدام يک از شئون فرهنگي مي بايست سرمايه گذاري کرد؟
عليرغم سوابق درخشان فرهنگي ملت ما که از اعتقادات و تعاليم اسلامي نشاُت گرفته، بواسطه چند ين سال سلطه دنياي غرب، استقلال فرهنگي اين جامعه مورد تهاجم واقع گرديد و هويت خويش را از دست داد،.بنابراين ما مي بايست يا تکيه به فرهنگ اسلامي خودمان، فرهنگ حاکم را به فرهنگي مستقل متحول ساخته وزمينه هاي لازم جهت نيل به استقلال فرهنگي را فراهم آوريم ودر اين راه دو چيزمي بايست مورد توجه قرار گيرد:
1.باور داشتن فرهنگ اسلامي به عنوان فرهنگي مستقل و توانا براي حل مشکلات بشر و رفع تبليغات جوامع بشري.
2.تلاش براي دستيابي و گسترش هرچه بيشتر اين فرهنگ از طريق فعاليت فرهنگي ارگان هاي مختلف مخصوصااداره اوقاف و امور خيريه و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي.
بنابراين فعاليت ما براي رفع نيازهاي فرهنگي جامعه کنوني حول دو محور شکل مي گيرد: يکي فعاليت هايي که توانايي فرهنگ اسلامي را تبيين مي نمايد و ديگري فعاليت هايي که راه را جهت گسترش آشنايي عمومي با اين فرهنگ و دست يافتن به سرچشمه هاي اصلي آن هموار مي سازد.
کوشش در جهت ايجاد منابع متنوع در راستاي افزايش در آمد و ثروت از جمله اموري است که در همه ي کشورها يکي از اساسي ترين اهداف بشمار مي رود و هر کشوري با توجه به فرهنگ و وضعيت اجتماعي واقتصادي خود به اين امر اهتمام مي ورزد. به طور مثال اکثرکشورهاي غير اسلامي به توسعه ي گردشگري پرداخته و با توجه به فرهنگ و آداب و رسوم عمومي خود منبع بزرگي از در آمد را تدارک مي بينند. اين کشورها از اموري لمانند استفاده از جاذبه هاي سواحل درياها و تسهيلاتي که در اين زمينه فراهم مي کنند، درآمدهاي سرشاري را به دست مي آورندو از اين راه بخش عمدهاي از منابع و بودجه ي کشورشان را تاُمين مي نمايند، لکن براي کشور ما استفاده از منابع بلقوه ي موقوفات و به کارگيري اين سنت اسلامي است که اولاً موجبات رونق اقتصادي و افزايش سرمايه و ايجاد اشتغال را فراهم خواهد نمود و ثانياً باعث احيا و مطرح شدن يک سنت پسنديده مي شود و اين خود مي تواند به طور غير مستقيم يکي از وسائل و ابزارهاي مقابله با تهاجم فرهنگي بيگانه باشد.
وقف از جهت گوناگوني ازقبيل اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي، قراني، رفاهي، تفريحي و... بر گسترش و توسعه بشري تاُثير دارد،که در بررسي هاي انجام شده در رابطه با تاُثير و توسعه وقف و موقافات از نظر فرهنگي و آ موزشي در استان و شهرستان مورد نظر به طورکلي در همه ي جوامع اطلاعاتي بسيار کم و يا نا چيز ارائه مي دهيم.
جايگاه فرهنگ وقف
طبق بررسي هاي انجام شده شوراي عالي انقلاب فرهنگي 12 کانون مهم اعم از وزارتخانه و سازمان و ارگان را به عنوان نهادهاي فرهنگي، مسئول و متولي امور فرهنگي کشورمعرفي کرده اند که چندي از آ ن هابه شرح زير است:
- وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي
- سازمان ملي جوانان
- سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي
- سازمان اوقاف و امور خيريه
- سازمان حج وزِارت و....
بالاترين مرجع قانوني در امور فرهنگي کشور يعني شوراي عالي انقلاب فرهنگي که با توجه به اهميت فراوان، گسترش فرهنگ وقف و نقش آن در محو بسياري ازآثارسوء فقر و فساد در جامعه مي تواند نقش تعيين کننده اي را در آشنايي و ايجاد انگيزه افراد در جامعه ايجاد نمايد و ازسوي ديگر سازمان اوقاف و امور خيريه نيز که يک نهاد فرهنگي مذهبي است و رسالت آن نشر و گسترش فرهنگ اسلامي است، مي تواند نقش مؤثرتري در زمينه ي ترويج فرهنگ وقف و آموزش آن در جامعه داشته باشد.
وظايف وقفنامه ها در امور فرهنگي و آموزشي
گسترش برنامه هاي کمک به چاپ و نشر معارف اسلامي و علوم قرآني و خدمات فرهنگي از محل درآمد موقوفات و اماکن متبرکه طبق مفاد وقفنامه ها در راندمان شرح وظايف ارگان ها و نهادهاي مربوط به امور وقفي مانند حج و امور خيريه مي باشد و همچنين نيز:
- نظارت بر انتشار فصلنامه ها، ماهنامه ها و کليه نشريات سازمان
- نظارت بر تهيه و تنظيم و اجراي برنامه هاي مربوط به تحقيق و ترجمه و نشر کتب و تبليغ معارف و مطالعات و تحقيقات ديني
- تشويق به شناخت وقف ونيکوکاري بوسيله انتشار نشريات و رسانه ها
- نظارت بر انتخاب و اعزام قاريان و حافظان و دوران قرآن کرم به ممالک اسلامي
- نظارت و اعزام روحانيون و مبلغين اسلامي به مناطق محروم کشور و غيره...
درراستاي تاُمين اين وظايف جهت عمل به تعهدات اين اهداف ادارات کل سازمان اوقاف و امور خيريه در سراسر کشور با بازوهاي اجرايي چون صندوق عمران و موقوفات ادارات و مؤسسات صنعتي و کشاورزي وابسته، وظيفه دارند درآمدهاي مورد نظر را تاُمين نمايند.
متاُسفانه در حال حاضرواحدهاي مزبوردر موقعيت مناسب به سر نمي برند و از امکانات و تسهيلات لازم و نيز نيروي انساني متخصص در امور اوقافي محرومند، بنابراين به علت فقدان منابع مزبور اکثراً از کارايي و عملکرد مطلوب برخوردار نيستند و عمدتاًبه امورجاري و مسائل مربوط به اداره اماکن مذهبي مي پردازند. به هر صورت حل اين مساُله در گرو مشخص شدن جايگاه واقعي سازمان اوقاف و امور خيريه در نظام جمهوري اسلامي ايران است، سازمان اوقاف در صورت داشتن تشکيلاتي مستقل و قوي و بهره مندي از نيروي انساني متخصص و کافي، تحرک لازم را درانجام دادن امور جاري موقوفات موجود و نيز شناسايي موقوفات ناشناخته به دست خواهد آورد که در نتيجه قطعاً افزايش درآمد را به دنبال خواهد داشت، ضمن اينکه سازمان مي تواندکم کم به سوي خودکفايي پيش برود.
رسالت اصلي و نقش حوزه هاي علميه نسبت به احياي فرهنگ وقف
رسالتي فرهنگي است که بالاترين مرجع سياستگذاري هاي فرهنگي کشور (شوراي عالي انقلاب فرهنگي)در شرح وظايف قانوني براي اين سازمان تعيين کرده است و هم از نظرشرعي واقفيني که اموال و دارايي خود را وفق نموده اند، آن را بعنوان يک وظيفه و تعهد شرعي براي سازمان اوقاف تکليف کرده است.
در امور فرهنگي واقفيني مي باشند که بيش از 70درصد آنان اموال و دارايي هاي خود را وقف نهضت عاشورا، امر به معروف و نهي از منکر، تبليغ دين، مقابله با کفر و شرک و الحادنموده اند.
خدمات ارزشمنداوقاف که قابل ستايش است از قبيل: مقابله با شرايط حاکم بر معادلات سياسي بين المللي سال هاي اخير و گسترش فضاي اسلام ستيزي، علني شدن مواضع استکبار در مخالفت با حيات اسلام و نيز حملات گسترده لابي هاي صهيونيستي به جهان اسلام و به دنبال آن تاَثير پذيري و تبعيت برخي از جريانات سياسي داخلي از معادلات فوق که همسويي ناجوانمردانه آنان با سياست کانون ها و محافل اسلام ستيزي غربي را به دنبال داشته است که در راستاي آن برنامه هاي مدوني را براي حمله به اسلام آغاز کرده اند، تا جايي که با طرح تشکيک در اصول و مباني دين درسطح جامعه و حتي مخلوق خواندن کتاب آسماني و جسارت مستقيم به مقام خاتم انبياء(ص)و ائمه معصومين(ع) و تبليغ و ترويج علني الحادو...با تشکيل ناتوي فرهنگي شبيخوني گسترده را براي نابودي اسلام و قرآن آغاز کرده اند. رسالت مهمترين پايگاه فرهنگي کشور، يعني سازمان اوقاف در جهت حفظ دين و قرآن وتبليغ و ترويج ارزشهاي معنوي و مقابله با اين هجوم بيرحمانه بيش از هر زمان ديگري نمايان گشته وايجاب مي کند که فعاليتهاي فرهنگي را با توجه به اهرمهاي سياسي و آموزشي تاًثيرگذارگسترش دهند.
در رابطه بانقش حوزه هاي علميه بيان مي شود که امروزه مبلغان بايد مانند انبياء به مسئله تبليغ توجه کنند و اجازه انحراف در ميان جوانان را ندهند. دشمنان امروزاز هر روشي براي ضربه زدن به اسلام استفاده مي کنند پس بايد از هيچ تلاشي دريغ نکنند.
استان قم يکي از مهمترين پشتوانه هاي کشور در نظام انقلاب اسلامي است که بايد از قدرت حوزه هاي علميه و طلاب که در اين شهر و حتي شهرهاي ديگرکشور پرورش يافته انداستفاده و درترويج مسائل اسلامي تلاش کنند.
سازمان اوقاف بايد بکوشد و با اعزام مبلغ به همه مناطق کشور خصوصاًمناطق مرزي از تلاش دشمن جلوگيري کند و اجازه تبليغات ضد ديني به دشمنان را ندهند.و نيز با تبليغ و روشن سازي مسئله وقف براي عموم اين مقوله را آموزش و احيا دهند تا باعث رشد و توسعه آن شود.
حجةالاسلام مصلحي نماينده ولي فقيه و سرپرست سازمان اوقاف و امور خيريه مي فرمايند:
متاًسفانه توجه به موضوع وقف که در دين اسلام به عنوان يکي از مسائل مهم تلقي شده است در جامعه کمرنگ است. وي بابيان اينکه حوزه هاي علميه نسبت به احياي فرهنگ وقف کوتاهي کرده اند افزود: حوزه هاي علميه بايدنسبت به اين مسئله توجه بيشتري داشته باشند و فرياد برآورده به صحنه بيايند.
در اينجا نتيجه مي گيريم اگر حوزه هاي علميه به دنبال استقلال حوزوي خود هستند که بتواندبا جديّت در برابر تمام شبهات ايستادگي کرده و مسائل اسلامي را ترويج کنند. بايد نسبت به مسئله وقف توجه بيشتري داشته باشند، البته با همکاري و همياري سازمان اوقاف و امور خيريه.
وقف عنصر فرهنگي تمدن ساز:
دين مقدس اسلام سعي کرده است مصالح دنيوي و اخروي را در ارائه دستورات و برنامه هايي کنار هم قرار دهد که هر يک از آنها در بسياري از برنامه هاي اسلام قابل مشاهده است. وقف از جمله اين نوع احکام است. وقف در واقع بستري است جهت خدمت به جامعه، فرهنگ، دين و کساني که درجامعه نيازمند هستند.
شرط وقف اين است که متضمن خير باشد و اين خير هر مصداقي را مي تواند داشته باشد،مکاني براي نيازمندان، طالبان علم، مسافران،گرفتاران و.... تجربه نشان داده که در طول تاريخ،وقف هايي براي مسافران صورت گرفته است، هر چند غير مسلمانان در ميان آن ها باشد و اين نشان دهنده نگاه انساني وقف است.
فرهنگ وقف درجامعه امروزي بايدنمو و گسترش پيدا کند، زيراحجم رويکردبه وقف از سوي مردم نسبت به پاره اي از مقاطع تاريخ کمتر است. ما بايد با تبليغ در اين مورد مسائل و قف را احيا کنيم.
وقف يک مسئله منعطف است و بايد با توجه به شرايط دوران آن را به خدمت گرفت تا ظرفيت خود را به تناسب امروزنشان دهد. وقف قابليت آن راداردتا فراتر از مرزها و حدود در خدمت جامعه باشد. بايد نگاه به آينده باشد و نگاه به حکومت واحد امام عصر (عج)داشته باشيم و در همين راه وقف را فعال کنيم.
ابراهيم رجب بيگي 50ساله، که يکي از چندين واقفين است ويک مغازه خوار و بار فروشي دارد، در پاسخ به سواُلم که تاُثير وقف در مسائل اجتماعي، فرهنگي و آموزشي چيست مي گويد: ...وقف در زمان هاي گذشته خيلي صورت مي گرفت. افراد خيٌر با جان و دل اگر خانه اي،زميني و يا باغي داشتندتا زماني که در قيد حيات بودند وقف مي کردند و صرف کارهاي خير مي کردند اما حالا متاُسفانه مردم به دليل مشکلات اقتصادي و خانوادگي توانايي اين کارها را ندارند.
وقف رويش سخاوت در عبادت
بدون ترديد سنت حسنه وقف دراسلام از جايگاه بلند و رفيعي برخوردار است و يکي از گران بها ترين و ارزشمندترين سنت هاي اسلامي و نمونه اعلاي باقيات و صالحات مي باشد و ماندگارترين معامله در طول حيات انساني است که در آن واقف دسترنج عمرش رادراين بانک الهي ذخيره مي کند تا در عرصه قيامت از ثواب آن بهره مند شود.
وقف اموال در امور عام المنفعه تنها نام واقف آن را زنده نگه نمي دارد، بلکه ازرشهاي معنوي و انساني و مکارم اخلاق همچون نوع دوستي، نيکوکاري و تعاون را نيز در جامعه جاودانه مي سازد و چرا که خوشبختي از آن کسي است که ديگران را خوشبخت سازد. وقف يکي از احکام و برنامه هايي است که با هدف دستگيري از محرومين،تاُمين نيازهاي اقتصادي و توسعه فرهنگ تشريح شده است يعني شخص واقف قسمتي ازاموال و دارايي خود را براي استفاده ديگران ورفع نيازهاي مادي و معنوي جامعه وقف مي کند، چرا که افراد خيري که با رضايت خاطرو در جهت خوشنودي خداوند و خدمت به همنوعان خود اموال خويش را در راستاي مسائل فرهنگي وقف مي کنند، کم نيستند. از ياد نبريم که وقف پيش از وقوع انقلاب اسلامي به موضوعي فراموش شده مبدل شده بود اما اينک نسيم جانبخش احياي سنت هاي اسلامي و ملي و حياتي دوباره به اين سنت پسنديده بخشيده و استقبال نيک انديشان و نيکوکاران را بدنبال داشته است. انتشار به موقع و مناسب اخباروقف و تهيه ي گزارش از موقوفات و مؤسسات فعال در امور خيريه گام مثبت و مؤثري در گسترش فرهنگ وقف در اذهان داشته است.
به اعتقاد کارشناسان و محققان اکنون که در کشور هاي اروپايي و امريکايي با الگو پذيري از ايرانيان بنيادهاي خيريه تاُسيس مي کنند، جاي تاُسف است که ما به اين مسئله کم توجهي کنيم. ما بايدمراکز پژوهشي و تحقيقاتي فعالي رابراي گسترش آموزش فرهنگ وقف در جامعه ايجادکنيم. خيرين و افرادي که تمکن مالي دارند، براي احياي دوباره اين سنت الهي تلاش مي کنند و بتدريج شاهد تاُسيس و گسترش مراکز علمي و پژوهشي در اين زمينه مي باشند. بعد از مطالعه وبررسي اجمالي بعضي از زمينه هاي فرهنگي وقف چند پيشنهاد کار ساز جهت جلب توجه مردم نسبت به موقوفات و بهره وري از موقوفات را توصيه مي کنم:
1. افراد را آموزش دهيم و آن ها را با ايات الهي و احاديث آشنا کنيم تا اينکه بدانند،بخشش مفيد است.مانند،امام صادق مي فرمايد: همانا خداوند تبارک و تعالي اغنياو فقرارا شريک در اموال قرار داده است، پس براي اغنيا جايز نيست به سوي غير شريکشان برگردانند.
2. بيان اثرات وقف.به طور مثال اگرافراد مالشان را هزينه تحصيل محرومان کنند باعث شکوفايي استعداد افراد مي شود وياباتشکيل مراکز فرهنگي باعث از بين رفتن تهاجم فرهنگي از غرب ميان جوانان مي شود.
3. دولت سالانه فهرستي از موارد مورد نياز که مردم مي توانند کمک کنند ارائه نمايد و افراد را سوق دهيم که در اين زمينه وقف کنند.
4. بالاترين بودجه دولت در وزارت آموزش و پرورش است و مدارس بايد با تشويقات لازم شرکت افراد را به عنوان منبع ياد کنند و مدارس را از امکانات آموزشي پر کنند.
5.در شناسايي موقوفات اهتمام بيشتري به عمل بيايد. مثلاً زمين هاي مخروبه و... را در روزنامه ها اعلام تا افراد نظرات و پيشنهادهاي خود را در جهت استفاده ي بهترارائه نمايد.
6. متوليان از افراد متعهد و دلسوز باشند و در نگهداري موقوفات دقت کرده و براي استفاده بهينه از موقوفات آموزش هاي لازم را ببينند.
7. گنجاندن مطالبي ازوقف در کتب درسي.
8. افراد آموزش ببينند ودر وقفنامه هانيز گنجانده شود که موقوفات و درآمدشان در چه راهي مصرف مي شود.
درپايان يکبار ديگر بيان مي کنم که سنت حسنه وقف،سرمايه ي گرانبهايي است که به صورت بالقوه ظرفيت هاي بيکراني براي حل مشکلات اقتصادي، فرهنگي،اجتماعي و آموزشي دارد، ظرفيتهايي که بايد شناخته و معرفي شود و متناسب با نيازهاي امروز در جهت توسعه و سازندگي فرهنگي و اقتصادي به کار رود.
کلام رابا سخني ازامام خميني(قدس سره) به پايان مي بريم.امام مي فرمايند:
. با همين اوقاف فقر را غني کنيم
